Του Χρήστου Καπούτση
Η αμερικανοϊσραηλινή αεροπορική κυριαρχία δεν συνεπάγεται στρατηγική νίκη. Το Ιράν επενδύει στην ασύμμετρη αποτροπή, τα Στενά του Ορμούζ μετατρέπονται σε παγκόσμιο μοχλό πίεσης και η Σούδα εισέρχεται στον σκληρό πυρήνα της κλιμάκωσης.
Η εικόνα που διαμορφώνεται στο πεδίο επιχειρήσεων στο Ιράν είναι σαφής, αλλά όχι οριστική και πάντως περιέχει το «ρίσκο» του απρόβλεπτου.
Στρατιωτικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ διατηρούν καθαρή αεροπορική υπεροχή. Πλήττουν στόχους σε βάθος, με ακρίβεια και τεχνολογικό πλεονέκτημα. Η ιρανική αεράμυνα αποδεικνύεται ανεπαρκής απέναντι σε μαχητικά 5ης γενιάς και συστήματα stealth.
Το Ιράν, όμως, δεν έχει εξουδετερωθεί. Διατηρεί ικανότητα πυραυλικών αντιποίνων, εργαλεία ασύμμετρης πίεσης στον Περσικό Κόλπο και δυνατότητα να διαταράξει τις ενεργειακές ροές, κυρίως μέσω των Στενά του Ορμούζ. Δεν μπορεί να κυριαρχήσει στον αέρα, μπορεί όμως να αυξήσει επικίνδυνα το κόστος της σύγκρουσης.
Στρατιωτικός απολογισμός: πλήγμα κορυφής, όχι κατάρρευση
Ο πρώτος, καθαρά στρατιωτικός, απολογισμός δείχνει σοβαρό πλήγμα στην κορυφή της ιρανικής ηγεσίας. Στο στόχαστρο βρέθηκαν και εξουδετερώθηκαν, κορυφαία στελέχη του θεοκρατικού καθεστώτος, ακόμη και ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης, Αλί Χαμενεΐ. Ωστόσο, αυτό δεν ισοδυναμεί με κατάρρευση του καθεστώτος. Δεν διαφαίνεται κενό εξουσίας. Η Ισλαμική Δημοκρατία διαθέτει βαθιές και πολυεπίπεδες δομές ισχύος: τους Φρουρούς της Επανάστασης, μηχανισμούς εσωτερικής ασφάλειας, θεσμικά όργανα ελέγχου και εκτεταμένα δίκτυα πολιτικής επιρροής. Πρόκειται για ένα σκληρό, αυταρχικό σύστημα, με ασφυκτικό έλεγχο στο εσωτερικό και ικανότητα στρατηγικής αντίδρασης στο εξωτερικό.
Ναι, η ιρανική κοινωνία είναι διχασμένη. Υπάρχει έντονη αντικαθεστωτική διάθεση και δράση, ιδίως στους νέους και στις γυναίκες. Υπάρχουν όμως και συμπαγείς πυρήνες ιδεολογικής και θεσμικής στήριξης του σιιτικού θεοκρατικού καθεστώτος. Η αλλαγή, αν υπάρξει, θα προκύψει από εσωτερικές διεργασίες, αλλά και αυτές παραμένουν αβέβαιες.
Η ασύμμετρη απάντηση της Τεχεράνης
Στο επιχειρησιακό πεδίο, η υπεροχή ΗΠΑ–Ισραήλ στον αέρα είναι συντριπτική. Όμως το Ιράν δεν είναι άοπλο. Διαθέτει σημαντικά αποθέματα βαλλιστικών και αντιπλοϊκών πυραύλων. Δεν αναχαιτίζονται όλοι. Ορισμένοι διαπερνούν πολυεπίπεδα αντιαεροπορικά συστήματα και πλήττουν στόχους είτε στο Ισραήλ είτε σε αμερικανικές εγκαταστάσεις στον Κόλπο , στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, στο Μπαχρέιν, στο Κατάρ και στη Σαουδική Αραβία.
Η γεωμορφολογία του ιρανικού εδάφους δυσκολεύει τον εντοπισμό κινητών εκτοξευτών, ακόμη και με προηγμένα δορυφορικά μέσα επιτήρησης. Παράλληλα, οι αντιπλοϊκοί πύραυλοι, ρωσικής και κινεζικής τεχνολογικής επιρροής, αποτελούν πυλώνα της ασύμμετρης ναυτικής στρατηγικής της Τεχεράνης.
Στόχος της δεν είναι να «νικήσει» ναυτικά τις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι να καταστήσει το επιχειρησιακό τους κόστος δυσανάλογα υψηλό και να μετατρέψει τον Περσικό Κόλπο σε ζώνη υψηλού ρίσκου. Ήδη εμπορικά πλοία και δεξαμενόπλοια αγκυροβολούν, αναμένοντας σταθεροποίηση. Η ενεργειακή αγορά αντιδρά νευρικά.
Το πολιτικό διακύβευμα
Το μείζον ερώτημα δεν είναι στρατιωτικό, αλλά πολιτικό: γιατί γίνεται αυτός ο πόλεμος;
Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δηλώνει ότι δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου βλέπει στρατηγική ευκαιρία αποδυνάμωσης ή και καθεστωτικής αλλαγής στην Τεχεράνη.
Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι καθεστώτα δεν καταρρέουν απλώς με αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Χωρίς εσωτερική πολιτική διάρρηξη, η εξωτερική στρατιωτική πίεση συχνά ενισχύει τη συσπείρωση.
Παράλληλα, δεν διαφαίνεται ρεαλιστικό σενάριο χερσαίας εισβολής. Η γεωγραφία, ο πληθυσμός και η στρατιωτική ισχύς του Ιράν καθιστούν ένα τέτοιο εγχείρημα εξαιρετικά υψηλού κόστους και απρόβλεπτων συνεπειών.
Η νομική διάσταση
Η αεροπορική επιδρομή των ΗΠΑ και ΙΣΡΑΗΛ στο ΙΡΑΝ, δεν εδράζεται σε απόφαση του Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, μέσω του Καταστατικού του Χάρτη, δεν αναγνωρίζει προληπτικό πόλεμο, παρά μόνο δικαίωμα άμεσης αυτοάμυνας σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης. Το άρθρο 51 προβλέπει σαφή προϋπόθεση προηγούμενης επίθεσης , στοιχείο που εδώ εντόνως αμφισβητείται.
Η σύγκρουση, επομένως, δεν δοκιμάζει μόνο στρατιωτικές ισορροπίες, αλλά και τα όρια του διεθνούς δικαίου, αν δεν τα παραβιάζει…
Η ελληνική διάσταση
Στην Αθήνα, η κυβέρνηση παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις. Συνεδρίασε το ΚΥΣΕΑ υπό τον Πρωθυπουργό, ενώ ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας συγκάλεσε έκτακτη σύσκεψη στο Συμβούλιο Αρχηγών Γενικών Επιτελείων.
Το τόξο Γάζα–Λίβανος–Ερυθρά Θάλασσα, οι επιθέσεις κατά ναυτιλιακών στόχων και η ρευστότητα στον Περσικό Κόλπο αγγίζουν άμεσα τα ελληνικά συμφέροντα.
Κομβικό σημείο παραμένει η Ναυτική Βάση Σούδας. Όσο η ένταση κλιμακώνεται, τόσο η Σούδα μετατρέπεται σε νευραλγικό κόμβο δυτικής στρατηγικής προβολής ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ναυτική Βάση της Σούδας (Κρήτη) βρίσκεται εντός θεωρητικού βεληνεκούς ορισμένων ιρανικών βαλλιστικών πυραύλων, αν και με ορισμένους περιορισμούς και τεχνικές παρατηρήσεις: Οι πύραυλοι μεγάλης εμβέλειας μπορεί να πλήξουν στόχους όπως η Σούδα, αλλά η ακρίβεια μειώνεται με το βεληνεκές. Οι Ιρανικοί βαλλιστικοί πύραυλοι IRBM (π.χ. Shahab-3, Fateh-110 εκδοχές) έχουν βεληνεκές 1.300–2.200 χλμ.. Από την Τεχεράνη στη Σούδα είναι περίπου 1.800–1.900 χλμ, δηλαδή στην άνω ζώνη βεληνεκούς των μεγαλύτερων ιρανικών πυραύλων.
Η Ελλάδα και οι σύμμαχοι διαθέτουν συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας (π.χ. Patriot στη Σαουδική Αραβία, AEGIS στην Ανατολική Μεσόγειο), τα οποία θα μπορούσαν θεωρητικά να καλύψουν κρίσιμες εγκαταστάσεις. Η Σούδα είναι γεωγραφικά ευάλωτη, αλλά δεν είναι εύκολος στόχος λόγω της απόστασης, της αντιπυραυλικής προστασίας και των πολυεπίπεδων συστημάτων συναγερμού.
Παράλληλα, στη Σαουδική Αραβία βρίσκεται ανεπτυγμένη ελληνική πυροβολαρχία Patriot με στελέχη της Πολεμικής Αεροπορίας. Η Ελλάδα δεν είναι παρατηρητής εκ του μακρόθεν. Είναι παρούσα, θεσμικά, στρατιωτικά και γεωπολιτικά, σε μια περιοχή που φλέγεται.
Το κρίσιμο ερώτημα
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποιος έχει την υπεροχή στον αέρα. Αυτό είναι ήδη σαφές.
Το ερώτημα είναι αν υπάρχει πολιτικός έλεγχος πάνω στη στρατιωτική μηχανή που έχει τεθεί σε κίνηση.
Γιατί όταν ανοίγει το κουτί της περιφερειακής αποσταθεροποίησης, δεν κλείνει με δηλώσεις. Κλείνει μόνο με ισορροπίες και οι ισορροπίες στη Μέση Ανατολή είναι εύθραυστες, ρευστές και ιστορικά εκρηκτικές.
Από την Τεχεράνη έως τα Στενά του Ορμούζ και από τον Περσικό Κόλπο έως τη Σούδα, η γεωγραφία της σύγκρουσης επεκτείνεται. Οι ενεργειακές ροές γίνονται όπλο. Οι βάσεις γίνονται στόχοι. Οι συμμαχίες γίνονται δοκιμασία αξιοπιστίας.
Οι πόλεμοι ξεκινούν με χειρουργικά πλήγματα, αλλά σπάνια τελειώνουν χειρουργικά. Και αν η κλιμάκωση ξεφύγει από τον έλεγχο, τότε η συζήτηση δεν θα αφορά το αν το Ιράν αποδυναμώθηκε ή αν το Ισραήλ πέτυχε στρατηγικό πλεονέκτημα.
Συνεπώς, το ερώτημα, τελικά, δεν είναι μόνο ποιος υπερέχει στρατιωτικά. Είναι, ποιος ελέγχει την κλιμάκωση και αν αυτή η φωτιά μπορεί πράγματι να περιοριστεί , πριν γίνει ανεξέλεγκτη μια περιφερειακή πυρκαγιά με ασύλληπτες επί του παρόντος παγκόσμιες συνέπειες.