Σκαρφαλωμένη ανάμεσα στις απόκρημνες πλαγιές της Ευρυτανίας, η Ιερά Μονή Προυσού δεν αποτελεί μόνο ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Ρούμελης. Στην καρδιά της βρίσκεται η Παναγία Προυσιώτισσα, η εικόνα που επί αιώνες συνδέεται με μια παράδοση θαυμάτων, προστασίας και σωτηρίας.
Η εκκλησιαστική παράδοση τοποθετεί την άφιξη της εικόνας στην περιοχή στους χρόνους της Εικονομαχίας, τον 9ο αιώνα. Σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα μεταφέρθηκε από την Προύσα της Μικράς Ασίας για να προστατευθεί από την καταστροφή των εικόνων. Στη συνέχεια χάθηκε και, σύμφωνα με την αφήγηση της Μονής, βρέθηκε σε σπήλαιο στην περιοχή του Προυσού, εκεί όπου δημιουργήθηκε σταδιακά το μοναστικό κέντρο.
Από εκεί ξεκινά και η ιδιαίτερη φήμη της Προυσιώτισσας ως θαυματουργής εικόνας. Στη θρησκευτική παράδοση αποδίδονται στη χάρη της περιστατικά θεραπείας, προστασίας από κινδύνους και σωτηρίας ανθρώπων που προσέτρεξαν σε αυτήν. Ανάμεσα στις γνωστές αφηγήσεις βρίσκεται και περιστατικό γυναίκας που, σύμφωνα με την παράδοση, έπεσε σε γκρεμό κρατώντας το παιδί της και διασώθηκε επικαλούμενη την Παναγία.
Ο Καραϊσκάκης και το τάμα στην Παναγία
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της Μονής έχει ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Η παράδοση αναφέρει ότι ο αγωνιστής του 1821 φιλοξενήθηκε στη Μονή ενώ αντιμετώπιζε σοβαρή ασθένεια και, μετά την ανάρρωσή του, αφιέρωσε στην εικόνα το περίφημο ασημένιο κάλυμμά της. Η Μονή συνδέθηκε γενικότερα με σημαντικές μορφές της Επανάστασης, λειτουργώντας ως καταφύγιο αγωνιστών.
Η ιστορική της διαδρομή, πάντως, δεν περιορίζεται στην Επανάσταση. Στις αρχές του 19ου αιώνα λειτούργησε εκεί σχολή γραμμάτων, ενώ το μοναστήρι υπήρξε διαχρονικά σημαντικό πνευματικό κέντρο της περιοχής.
Η Μονή μέσα στις φλόγες του 1944
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες που έχουν συνδεθεί με τη χάρη της Προυσιώτισσας αφορά την καταστροφή της Μονής από γερμανικά στρατεύματα το 1944. Ιστορικές πηγές επιβεβαιώνουν την πυρπόληση της Μονής, ενώ στη θρησκευτική παράδοση έχει διασωθεί η αφήγηση ότι Γερμανός αξιωματικός επιχείρησε να κάψει και τον ναό, χωρίς τελικά να τα καταφέρει. Το περιστατικό αποδίδεται από την παράδοση σε θαυματουργή επέμβαση της Παναγίας.
Σήμερα, η εικόνα παραμένει στο σπηλαιώδες παρεκκλήσι της Ευρέσεως, ενώ η Μονή διατηρεί σημαντικά κειμήλια, χειρόγραφα και αντικείμενα που συνδέονται με την ιστορία της. Η λατρευτική παράδοση της Προυσιώτισσας συνεχίζεται με χιλιάδες προσκυνητές που φτάνουν στην Ευρυτανία για να προσευχηθούν και να αφήσουν τα τάματά τους.
